Tư vấn thờ cúng
Cúng 100 ngày và bốc bát hương: cách tính ngày, sắm lễ và những việc cần làm
Trong tang lễ người Việt, lễ 100 ngày là một cái mốc rõ ràng: từ đây, người đã khuất được thờ cúng như tổ tiên trong nhà, thay vì đặt ở ban thờ vong tạm. Nhiều gia đình chọn đúng dịp này để bốc bát hương và lập ban thờ chính thức.
Bài viết mô tả trình tự theo phong tục phổ biến ở miền Bắc. Phong tục từng vùng, từng dòng họ có khác nhau, nên nếu trong họ còn người lớn tuổi giữ nếp cũ thì nên hỏi trước — nếp nhà bao giờ cũng đứng trên hướng dẫn chung.
Lễ 100 ngày là gì
Lễ này còn được gọi là lễ “tốt khốc”, nghĩa là thôi khóc. Tên gọi đã nói rõ ý nghĩa: gia đình khép lại giai đoạn tang thương nặng nề nhất, trở lại nhịp sống thường ngày, nhưng vẫn giữ việc hương khói đều đặn.
Về mặt thực tế trong nhà, đây cũng là lúc mọi thứ được sắp xếp lại: ban thờ vong tạm được hóa hoặc thu dọn, ảnh và bài vị chuyển lên ban thờ gia tiên, bát hương được lập chính thức.
Cách tính 100 ngày
Tính từ ngày mất, không phải từ ngày an táng, và tính đủ 100 ngày liên tục theo lịch. Ngày mất được tính là ngày thứ nhất.
Một cách làm đơn giản mà không sai: lấy ngày mất trên lịch, đếm tới đúng ngày thứ 100. Nếu gia đình dùng âm lịch, hãy quy đổi một lần rồi ghi lại cả hai ngày để về sau còn giỗ.
Trong 100 ngày ấy, theo lệ cũ, gia đình vẫn cúng cơm hằng ngày cho người mới mất. Nhiều gia đình ngày nay giản lược còn cúng vào các ngày sóc vọng và các mốc 3 ngày, 49 ngày, 100 ngày — điều này được chấp nhận rộng rãi, miễn là giữ được sự đều đặn và thành tâm.
Sắm lễ cúng 100 ngày
Mâm cúng không cần cầu kỳ. Thành phần thường có:
- Một mâm cơm canh như bữa cơm gia đình, món mà người đã khuất lúc sinh thời thích ăn.
- Hoa tươi và một đĩa quả trên mâm bồng.
- Trầu cau, rượu, nước sạch trong khay chén nước.
- Hương, nến hoặc chân nến.
- Vàng mã tùy theo nếp nhà.
Về vàng mã, quan điểm của chúng tôi là vừa đủ theo nếp nhà, không đua nhau đốt nhiều. Cái người đã khuất nhận được là sự tưởng nhớ của con cháu, không phải khối lượng đồ hóa.
Bốc bát hương: chuẩn bị và trình tự
Ai bốc
Thường là gia chủ — người con trưởng hoặc người trực tiếp lo việc thờ cúng trong nhà. Một số gia đình mời thầy. Cả hai cách đều được; điều quan trọng là người bốc phải tắm rửa sạch sẽ, ăn mặc chỉnh tề và giữ tâm trạng tĩnh tại.
Chuẩn bị bát hương
- Rửa bát hương mới. Dùng nước sạch, có thể dùng rượu gừng hoặc vật phẩm bao sái bàn thờ để lau, sau đó lau khô hoàn toàn.
- Chuẩn bị cốt bát hương. Phần này thường gồm tro nếp sạch (hoặc cát sạch) cùng bộ tro, cốt, thất bảo bát hương. Tro phải khô, sạch, không lẫn tạp chất.
- Ghi thông tin. Nếu gia đình có làm dị hiệu, ghi rõ họ tên, năm sinh năm mất của người được thờ.
Trình tự bốc
Bốc từng nắm tro cho vào bát, vừa bốc vừa khấn danh vị mà bát hương đó thờ. Bốc đầy tới khoảng cách miệng bát chừng một đốt ngón tay, mặt tro gạt phẳng. Nếu nhà thờ ba bát — thần linh, gia tiên, bà cô ông mãnh — thì bốc lần lượt, bát nào ra bát ấy, không trộn lẫn.
An vị
Đặt bát hương lên bàn thờ theo đúng vị trí đã định, thắp hương và khấn báo cáo. Nhiều gia đình thắp hương liên tục trong những ngày đầu để “ấm” bát hương; việc này tùy nếp nhà, nhưng phải bảo đảm an toàn cháy nổ, nhất là ở căn hộ.
Nếu đây là lần đầu lập ban thờ, tham khảo bát hương và bộ đồ thờ thần linh thổ công để sắm cho đủ và đúng kích thước mặt bàn.
Có nên mời thầy không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình tự làm, khấn bằng lời của chính mình, và đó là điều hoàn toàn được. Nên mời thầy khi: gia đình chưa từng làm và muốn có người hướng dẫn tại chỗ, hoặc trong họ có quy định riêng cần người am hiểu.
Điều nên tránh là để việc thờ cúng trở thành gánh nặng tài chính. Một lễ 100 ngày chu đáo không đo bằng số tiền bỏ ra.
Khấn thế nào
Không cần thuộc lòng bài văn khấn. Nội dung một lời khấn đầy đủ chỉ gồm bốn phần:
- Xưng ngày tháng, địa chỉ nơi hành lễ.
- Xưng tên gia chủ và những người có mặt.
- Nêu lý do: hôm nay là lễ 100 ngày của người đã khuất, gia đình sắm sửa lễ vật, lập bát hương.
- Lời cầu: mời người đã khuất về hưởng lễ, phù hộ cho con cháu.
Khấn bằng tiếng Việt, bằng lời mình hiểu, thành tâm thì hơn là đọc một bài chữ Hán mà không rõ nghĩa.
Sau lễ 100 ngày
- Ban thờ vong tạm được thu dọn; ảnh và bài vị chuyển lên ban thờ chính.
- Việc hương khói trở về nhịp thường ngày: mùng một, ngày rằm, giỗ chạp.
- Mốc tiếp theo là giỗ đầu, tính tròn một năm kể từ ngày mất.
Câu hỏi thường gặp
Cúng 100 ngày tính từ ngày mất hay ngày chôn cất?
Tính từ ngày mất, và ngày mất được tính là ngày thứ nhất.
Làm lễ trước hoặc sau đúng ngày một hai hôm có sao không?
Nhiều gia đình phải chọn ngày cuối tuần để con cháu ở xa về được. Đây là việc phổ biến và được chấp nhận. Sự tề tựu đông đủ có giá trị hơn việc đúng ngày mà chỉ một hai người làm lễ.
Bốc bát hương có nhất thiết phải mời thầy không?
Không. Gia chủ tự bốc là cách làm truyền thống và hoàn toàn được. Mời thầy chỉ cần khi gia đình muốn có người hướng dẫn tại chỗ hoặc trong họ có quy định riêng.
Bát hương cũ xử lý thế nào khi thay bát mới?
Không vứt vào thùng rác. Cách thường làm là hóa phần tro cùng vàng mã, còn phần bát thì đem thả ở nơi sạch như gốc cây lớn trong khuôn viên chùa, hoặc chôn ở nơi đất sạch. Nên hỏi ý kiến người lớn trong họ trước.
Trong 100 ngày có phải cúng cơm hằng ngày không?
Theo lệ cũ là có. Ngày nay nhiều gia đình giản lược còn các ngày sóc vọng và các mốc 3 ngày, 49 ngày, 100 ngày. Cả hai cách đều giữ được ý nghĩa, miễn là đều đặn.
Bàn thờ nhỏ có đặt được ba bát hương không?
Được, nhưng phải chọn kích thước bát theo mặt bàn chứ không mua theo cảm tính. Đo bề sâu mặt bàn trước, rồi trừ chỗ cho lọ hoa, mâm bồng và khay chén.
Nếu chưa có ban thờ gia tiên hoàn chỉnh, xem thêm bàn thờ gia tiên đủ bộ, án gian, tủ thờ, bàn thờ đứng và đồ thờ; hoặc đọc bài chọn bàn thờ gia tiên cho căn hộ chung cư nếu nhà ở chung cư.